Η παρούσα διατριβή διερευνά μέσα από μια εθνομουσικολογική-εθνογραφική προσέγγιση τις εμπειρίες παιδιών Ε΄ και ΣΤ΄ τάξης δύο δημοτικών σχολείων από ένα πρόγραμμα με Μουσικές του Κόσμου, το οποίο καταρτίστηκε με εθνομουσικολογικά κριτήρια και διδάχθηκε στα παιδιά από την ερευνήτρια-δασκάλα. Στόχος είναι η ανάδειξη των τρόπων με τους οποίους η ενασχόληση των παιδιών με τις μουσικές του προγράμματος –μια ενασχόληση που περιελάμβανε τόσο τη συμμετοχή τους σε δραστηριότητες μουσικής επιτέλεσης όσο και τη γνωριμία τους με το ιστορικό/πολιτισμικό πλαίσιο της κάθε μουσικής– βιώθηκε και αξιολογήθηκε από αυτά και ενδεχομένως τα επηρέασε σε γνωστικό, μουσικό, διαπροσωπικό-κοινωνικό ή άλλο επίπεδο. Οι απόψεις, οι σκέψεις, τα συναισθήματα και οι δράσεις των παιδιών αποτελούν κεντρικό αντικείμενο της διερεύνησης. Το εθνογραφικό υλικό, που συγκεντρώθηκε μεταξύ Οκτωβρίου του 2016 και Ιουνίου του 2017, προέρχεται από τη συμμετοχική παρατήρηση, από τις συνεντεύξεις/συζητήσεις με τα παιδιά και από τα πολυάριθμα γραπτά τους. Στο κείμενο της διατριβής η πυκνή αφήγηση της επιτόπιας έρευνας στα δύο σχολεία φωτίζει την καθημερινότητα και το περιεχόμενο των μαθημάτων, τις προσωπικότητες των παιδιών και τις σχέσεις μεταξύ όλων των εμπλεκομένων. Η ερμηνεία του εθνογραφικού υλικού αναπτύσσεται σε τρεις θεματικές, που αποκαλύπτουν τις διάφορες πτυχές της εμπειρίας των παιδιών με τις Μουσικές του Κόσμου. Η θεματική «Ανακάλυψη, γνώση, επίγνωση» συζητά τα όσα ανακάλυψαν και κατάλαβαν τα παιδιά για τη μουσική και τις άλλες κουλτούρες, αναδεικνύοντας τους τρόπους με τους οποίους οι ανακαλύψεις και οι κατανοήσεις αυτές τα οδήγησαν στο να συνειδητοποιήσουν τις προκαταλήψεις τους, να δουν με νέους τρόπους τον εαυτό τους και τον κόσμο και να αναθεωρήσουν πολλές πρότερες απόψεις τους. Η θεματική «Μουσικές συγκινήσεις» εξετάζει τα συναισθήματα που ένιωσαν τα παιδιά με αφορμή τα τραγούδια του προγράμματος, το πώς βίωσαν την ενσώματη και ενεργητική εμπλοκή τους με αυτά μέσα από ποικίλες δραστηριότητες επιτέλεσης, καθώς και το πώς η όλη εμπειρία κινητοποίησε την επιθυμία τους να γνωρίσουν κι άλλες μουσικές κουλτούρες του κόσμου. Τέλος, η θεματική «Σχέσεις και συνδέσεις» επικεντρώνεται στην ενωτική επίδραση που είχε μεταξύ των παιδιών η από κοινού συμμετοχή τους στο πρόγραμμα, στην αίσθηση σύνδεσης που βίωσαν με τους ανθρώπους από άλλες κουλτούρες, καθώς και στη δυνατή σχέση που ανέπτυξαν με την ερευνήτρια-δασκάλα. Η έρευνα δείχνει ότι η εμπλοκή με τις Μουσικές του Κόσμου, όταν είναι εμποτισμένη με τις εθνομουσικολογικές αξίες, αποτελεί μια συνάντηση με τον Άλλον, που μπορεί να έχει ισχυρότατη μετασχηματιστική επίδραση στα παιδιά.

Η παρούσα εθνογραφική μελέτη ερευνά τον εκπαιδευτικό Μουσικής Αγωγής στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση ως διευθυντή σχολικής μονάδας, εστιάζοντας κυρίως στο ρόλο του στη διαμόρφωση της μουσικής κουλτούρας στη σχολική μονάδα που διευθύνει. Η έρευνα αναπτύσσεται σε τρεις νοηματικούς άξονες. Ο άξονας Α. «Σχολική Ηγεσία» αφορά στη διακρίβωση του βαθμού στον οποίο ένας εκπαιδευτικός Μουσικής ευρισκόμενος στη θέση του διευθυντή δύναται να αναδειχθεί σε ηγέτη, μέσα στα πλαίσια της λειτουργίας του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος στη δεύτερη δεκαετία του 21ου αιώνα. Ο άξονας Β. «Μουσική στην Εκπαίδευση» συνδέεται με την εξέταση όλων των πτυχών της ύπαρξης της μουσικής ως διδακτικού αντικειμένου, ως τέχνης και ως πολιτισμικού φαινομένου στις διερευνώμενες σχολικές μονάδες. Τέλος, ο άξονας Γ. «Μουσική Κουλτούρα Σχολικής Μονάδας» αφορά στην ανάδειξη παραγόντων που δρουν είτε ενισχυτικά είτε ανασταλτικά στη διαμόρφωση μιας ακμαίας μουσικής κουλτούρας στις σχολικές μονάδες που διευθύνουν εκπαιδευτικοί Μουσικής ή εκπαιδευτικοί με μουσικές γνώσεις. Στο σύνολό της η μελέτη αποτελεί ένα ψηφιδωτό διευθυντικών απόψεων, βιωμάτων, οραμάτων, προβλημάτων και ενεργειών που σχετίζονται με τη μουσική και τους ποικίλους τρόπους αξιοποίησής της στις σχολικές μονάδες της έρευνας. Υπ’ αυτό το πρίσμα η μελέτη δεν εξαντλείται στην κατάδειξη δυσχερειών και ατελέσφορων προσπαθειών, καθώς ταυτόχρονα ρίχνει φως σε καινοφανείς ιδέες, τολμηρές συλλήψεις και υφιστάμενες επιτεύξεις. Η ανάδειξη και σκιαγράφηση της ταυτότητας του διευθυντή εκπαιδευτικού Μουσικής Αγωγής, της επίδρασής του και της αντίληψής του για αυτή την επίδραση αναδεικνύεται σε μια δύσκολη, όσο και συναρπαστική, υπόθεση.

Η παρούσα διπλωματική εργασία διερευνά μια σειρά κυριακάτικων εκπαιδευτικών παραστάσεων και προγραμμάτων για παιδιά του Συλλόγου οι Φίλοι της Μουσικής, καθώς επίσης και τη σχέση τους με το κοινωνικοπολιτισμικό γίγνεσθαι της ελληνικής κρίσης. Τα πρωινά της Κυριακής ο θεσμός του ΣΦΜ θέτει σε πρώτο πλάνο την παιδική ηλικία και την προσκαλεί να αποθησαυρίσει μουσικά ακούσματα και πληροφορίες αλλά και να συγκροτήσει μια πολιτισμική ταυτότητα μέσω της συμμετοχής σε ένα σταθερό και καθιερωμένο κύκλο παραστάσεων κομμένων και ραμμένων στα μέτρα της. Τοποθετώντας αυτή την εκπαιδευτική προσπάθεια στο κοινωνικό και πολιτισμικό της πλαίσιο, τα ζητήματα που προκύπτουν και που χρήζουν ενδελεχούς διερεύνησης είναι πολλά. Η ελληνική κοινωνία το 2017 αναθρέφει τα παιδιά της πάνω σε ένα υπόστρωμα ηθικής απογοήτευσης που θυμίζει λεπτή επιφάνεια πάγου έτοιμη να σπάσει. Το νέο τοπίο, όπως διαμορφώνεται, δεν αφήνει πολλά περιθώρια για πολιτισμικές πρωτοβουλίες, πολλώ δε ήττον στο χώρο της έντεχνης δυτικής μουσικής, ένα ιδίωμα ταυτισμένο με την αστική τάξη και την κουλτούρα της ελίτ. Στην αντίπερα όχθη, οι απόπειρες ανασύστασης και επανεφεύρεσης του πολιτισμού σε δύσκολους καιρούς από θεσμούς όπως ο Σύλλογος Φίλοι της Μουσικής στοιχειοθετεί, αν μη τι άλλο, μια ελκυστική αντίφαση. Κάθε κίνηση και συνέργεια προς την κατεύθυνση της πνευματικής καλλιέργειας των νέων, ερχόμενη αντιμέτωπη με τη δυστοπία της ελληνικής κρίσης δοκιμάζεται από τη μοίρα της: ή θα νικήσει τις δυσκολίες και θα ατσαλώσει τη δυναμική της ή θα καταδικαστεί σε αποτυχία. Οι εκπαιδευτικές προτάσεις του ΣΦΜ σήμερα φέρουν αυτήν ακριβώς την απόχρωση της επιμονής και της ανθεκτικότητας απολύτως αναγκαίας ως μηχανισμού αυτοσυντήρησης.Τα Κυριακάτικα Πρωινά επιβιώνουν σε σκοτεινούς καιρούς και διακονούν τη μουσική και τις ευεργετικές της επιδράσεις στο νεανικό κοινό διαχωρίζοντας κατά το δυνατόν με ταχυδακτυλουργικές κινήσεις τη θέση τους από το κλίμα πεσιμισμού και την παρακμή της ελληνικής κοινωνίας. Από μεθοδολογικής απόψεως, η συγκεκριμένη μελέτη περίπτωσης οίκοι στηρίχθηκε στην επιτόπια έρευνα μιας σειράς εκδηλώσεων από τον Οκτώβριο του 2016 έως τον Ιανουάριο του 2017. Ο συνδυασμός της συμμετοχικής παρατήρησης μεμονωμένων παραστάσεων, των σημειώσεων πεδίου αλλά και των ανοιχτών ημι-δομημένων συνεντεύξεων τόσο από τους φορείς διοργάνωσης όσο και από ορισμένα μέλη του κοινού αποτυπώνει τις πολλαπλές διαστάσεις ενός πολύχρονου πολιτισμικού εγχειρήματος που ακροβατεί αριστοτεχνικά μεταξύ φθοράς και αφθαρσίας στην Ελλάδα της κρίσης.

Η μελέτη αυτή πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο εκπόνησης μεταπτυχιακής διπλωματικής εργασίας και προέκυψε από τον προβληματισμό που δημιούργησε η παρατήρηση δυσκολιών που αντιμετωπίζουν μαθητές των Μουσικών Σχολείων κατά την υποχρεωτική εκμάθηση του ταμπουρά, ως όργανο αναφοράς της ελληνικής παραδοσιακής μουσικής. Η σημασία της Μεταγνώσης ως προς τη μάθηση, όπως προκύπτει μέσα από την επιστημονική βιβλιογραφία, παράλληλα με τη μακρόχρονη διδακτική μου εμπειρία, επέτρεψαν την υπόθεση μιας συσχέτισης της Μεταγνώσης με τη βελτίωση της επίδοσης στην εκμάθηση του ταμπουρά, στο Μουσικό Σχολείο. Κύριο στόχο της εργασίας αποτέλεσε η ανίχνευση μεταγνωστικών «εργαλείων», με την υπόθεση πως αν υιοθετηθούν από μαθητές, ως στρατηγικές μάθησης, θα μπορούσαν να προσφέρουν στη μαθησιακή διαδικασία, βελτιώνοντας την επίδοσή τους στον ταμπουρά. Η συνθήκη της εξ αποστάσεως εκπαίδευσης, που επέβαλλε ο έκτακτος παράγοντας της πανδημίας της Covid-19, εστίασε το ενδιαφέρον της εργασίας στην Αυτορρύθμιση καθώς, ως μεταγνωστική δεξιότητα, θα μπορούσε να ενισχύσει το επίπεδο αυτο-οργάνωσης των μαθητών, και να τους βοηθήσει στην εξ αποστάσεως μάθηση. Για την ανάπτυξη της αυτορρυθμιστικής δεξιότητας των μαθητών, επιλέχθηκαν ως «εργαλεία» η χρήση βίντεο και το αναστοχαστικό δοκίμιο. Η ερευνητική υπόθεση εξετάστηκε με τη μέθοδο της μελέτης περίπτωσης, σε δείγμα 12 μαθητών των α΄ και β΄ τάξεων του γυμνασίου. Η πρόοδος των μαθητών αξιολογήθηκε μέσα από τις βαθμολογικές επιδόσεις των τετραμήνων και μέσω βίντεο από όπου μπορούσε να αξιολογηθεί η εκτελεστική τους ικανότητα στον ταμπουρά, πριν και μετά την πειραματική διαδικασία. Το πρώτο ακαδημαϊκό τετράμηνο αποτέλεσε τη συνθήκη ελέγχου ενώ το δεύτερο, την πειραματική συνθήκη. Η ποιοτική ανάλυση των δεδομένων, επιβεβαίωσε εν μέρει την υπόθεση της εργασίας. Ωστόσο, παρά την πρόοδο που παρατηρήθηκε στην επίδοση των μαθητών στον ταμπουρά, οι περιορισμοί της έρευνας δεν επέτρεψαν μια γενικευμένη σύνδεση με τη Μεταγνώση.

Η παρούσα εργασία ερευνά τον αυτοσχεδιασμό και τις μουσικοποιητικές δράσεις στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση. Για την εκπόνηση της διπλωματικής εργασίας χρειάστηκε η διεπιστημονική προσέγγιση από πεδία όπως είναι η Παιδαγωγική, η Ψυχολογία, η Ανθρωπολογία και η Εθνομουσικολογία. Αρχικά, παρουσιάζονται μελέτες και έρευνες που διεξήχθησαν σχετικά με τη μουσική δημιουργικότητα. Στη συνέχεια, απαντώνται τα ερευνητικά ερωτήματα που τέθηκαν μέσα από ανάλυση της σχετικής βιβλιογραφίας. Το πρώτο ερώτημα, αφορά τον τρόπο που τα παιδιά δημιουργούν μουσική και πώς διευρύνεται η εκφραστική μουσική παλέτα των παιδιών καθώς αποκτούν επίγνωση των διαδικασιών στα δικά τους δημιουργικά προβλήματα. Το δεύτερο, αφορά τον τρόπο που επηρεάζει το πολιτισμικό πλαίσιο τη μουσική εκπαίδευση, καθώς δεν γίνεται να μελετηθεί η δημιουργικότητα απομονώνοντας τα άτομα και τα έργα τους από το κοινωνικό και ιστορικό περιβάλλον στο οποίο πραγματοποιούνται οι ενέργειές τους. Οι κοινωνικές διαδικασίες είναι σχετικές και έχουν το περιθώριο να αντιστρέφονται ή να επανερμηνεύονται διαρκώς. Το τρίτο ερώτημα, εστιάζει στη διαμόρφωση νοημάτων μέσα από το (μουσικό ή λεκτικό) διάλογο, ο οποίος εξαρτάται από τη διαπραγμάτευση εντός συστημάτων κοινών νοημάτων. Τέλος, εξετάζεται ο τρόπος που μπορεί ο εκπαιδευτικός μουσικής να βοηθήσει τη μουσική δημιουργικότητα των παιδιών μέσα από κατάλληλα βήματα και ενέργειες. Η εργασία ολοκληρώνεται με τα τελικά συμπεράσματα και με ορισμένες προτάσεις για περαιτέρω μελλοντική έρευνα στο πεδίο αυτό.

Η παρούσα εργασία φιλοδοξεί να φωτίσει άλλη μία όψη του θέματος: το ελληνικό τραγούδι στην ελληνική Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση. Αν και το τραγούδι στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση χρησιμοποιείταιευρέως από εκπαιδευτικούς μουσικής και δασκάλους γενικής παιδείας και, μάλιστα, έχει πρωταγωνιστικό ρόλο στο Αναλυτικό Πρόγραμμα Σπουδών της Μουσικής, δεν έχει απασχολήσει επαρκώς την ελληνική ακαδημαϊκή και εκπαιδευτική κοινότητα. Με την εργασία αυτή, φιλοδοξώ να καλύψω, μερικώς, την πολιτισμική σκοπιά του κενού αυτού. Το αντικείμενό της θα είναι η ελληνική τραγουδιστική παράδοση και όχι το τραγούδι στην εκπαίδευση, γενικά. Η παράδοση αυτή, όπως την εννοώ γενικότερα και για τις ανάγκες της παρούσας εργασίας, ξεκινά από το ελληνικό δημοτικό τραγούδι των προηγούμενων αιώνων και φτάνει μέχρι το ελληνικό τραγούδι του σήμερα με πολλούς και διαφορετικούς ενδιάμεσους σταθμούς: το ρεμπέτικο, το λαϊκό, το πολιτικό, το νέο κύμα, το έντεχνο-λαϊκό, το ελαφρό-λαϊκό, το ροκ, το ποπ κ.λπ.

Από την ένταξη της παραδοσιακής μουσικής στην τυπική μουσική εκπαίδευση τη δεκαετία του 1980 και εξής, επιζητείται να συνδυαστεί γόνιμα η εγγενής προφορικότητα των ελληνικών μουσικών παραδόσεων με την εγγραμματοσύνη που χαρακτηρίζει το σχολικό πλαίσιο – με τις δεξιότητες και ευρύτερες λογικές που καθεμιά εμπεριέχει ως προς τον τρόπο μετάδοσης αλλά και δόμησης της γνώσης – για τις ανάγκες και τους στόχους των νέων συνθηκών διδασκαλίας και μάθησης. Το άρθρο αυτό αφορά συγκεκριμένα στο βιολί, ένα όργανο με παρουσία σε πλήθος ιδιωμάτων των ελληνικών μουσικών παραδόσεων, που εμφανίζει ποικίλες τεχνικές και ρόλους σε σχέση με τη μουσική δράση. Και ενώ ο προβληματισμός της διδασκαλίας του βαρύνει εξολοκλήρου τον δάσκαλο (καθώς δε συνοδεύεται από επισήμως ορισμένο πρόγραμμα σπουδών), η δυτικοευρωπαϊκή παράδοσή του, που διδάσκεται στην Ελλάδα πολλά χρόνια, αποτελεί έναν άλλο πόλο έλξης ως προς τις διδακτικές πρακτικές. Η παρούσα μελέτη πολλαπλών περιπτώσεων διερευνά μέσα από ημιδομημένες συνεντεύξεις τις διδακτικές προσεγγίσεις τεσσάρων δασκάλων παραδοσιακού βιολιού μεγάλης αναγνωρισιμότητας.

In this article we examine the views of School Advisors for Music Education on the implementation of a multicultural perspective in Greek music education, and in particular the teaching of world music cultures in elementary school. The article focuses on how the Advisors perceive the meaning, value and significance of multicultural music education and on the extent to which they consider the teaching of world musics necessary in today. The data were mainly collected through semi-structured interviews and classified into categories in accordance with the method of content analysis. The results indicate that the inclusion of world music cultures in the music classroom has become absolutely necessary for music education in our country, since the multiple benefits that this teaching model can yield seem today highly significant, mainly because of the cultural diversity now prevailing in Greek schools and society, as also around the world.

The inclusion of world musics in school music education has long been supported by many music educators and ethnomusicologists for various musical, social, educational, and other reasons. This paper examines the impact of a world music program on elementary school students. The findings indicate that the study of world musics arouses the students' curiosity and motivates their love of learning. It enhances their musical knowledge as well as their knowledge about the diverse cultures of the world, and improves their skills.